Κ.Π. Καβάφη, Aλεξανδρινοί Βασιλείς

Γραμμένο το 1912, το ποίημα πρωτοδημοσιεύτηκε στην Αλεξάνδρεια στο περιοδικό Νέα Ζωή. Ανήκει στον κύκλο των Αλεξανδρινών ποιημάτων του Καβάφη. Μπορεί να ενταχθεί στα «ιστοριογενή» ποιήματα του Καβάφη, στα οποία δηλώνεται άμεσα ή έμμεσα το ιστορικό υλικό πάνω στο οποίο στηρίζονται.

33 Ερωτήσης σύγκρισης λογοτεχνικού με άλλα κείμενα

Σημεία στα οποία μπορούν να διατυπωθούν ερωτήσεις συγκριτικής εξέτασης των υπό εξέταση κειμένων λογοτεχνίας με το Διπλό Βιβλίο, πάντοτε τηρουμένων των αναλογιών.

36 ερωτήσεις σύγκρισης κειμένων λογοτεχνίας

Σημεία σύγκρισης κειμένων λογοτεχνίας – ενδεικτικές ερωτήσεις

Ερωτήσης σύγκρισης κειμένων

Κείμενα:

Πεζά: Αριάγνη, Πορτοκαλόκηπος, +13-12-43

Ποιητικά: Σαλαμίνα της Κύπρος, Η πόλις, Απολείπειν ο θεός Αντώνιον, Άξιον εστί, (άσμα δ, ψαλμός Β) Ονήσιλος, Αποχαιρετισμός, Στα στέφανα της κόρης του

Ερωτήσεις: Β. Σαλτέ

Αυτοαναφορικότητα στη λογοτεχνία

Ερώτηση μιας μαθήτριας: τι είναι η αυτοαναφορικότητα;

Απάντηση στα γρήγορα:
Πρόκειται για την αναφορά του λογοτέχνη στην τεχνική του, στα εκφραστικά του μέσα ή στις ιδέες του ή στον εαυτό του ως λογοτέχνη, ως πνευματικό άνθρωπο, η οποία γίνεται μέσα στο λογοτεχνικό κείμενο. Η αυτοαναφορικότητα ως τεχνική συνδέεται φυσικά με την πρόθεση του συγγραφέα να πει αυτά που έχει να πει με το συγκεκριμένο τρόπο, άρα και με το περιεχόμενο. Δηλαδή:

Όταν ο Μόντης λέει "αντισταθμίζει που γράφουμε Ελληνικά" δηλώνει (με περηφάνεια μάλιστα) την ελληνική του ιθαγένεια, άρα "αναφέρεται" σε ένα στοιχείο της ποιητικής του γλώσσας: την ελληνικότητα. Με άλλα λόγια, αναφέρεται στα εκφραστικά του μέσα που δεν είναι άλλα από αυτά που του χαρίζει η ελληνική γλώσσα. 

Όταν ο Σεφέρης λέει "τώρα καλύτερα να λησμονήσουμε..." συνομιλεί με τον εαυτό του, και δηλώνει πως ίσως θα ήταν καλύτερα να μην γράφει πια γι αυτό το θέμα. Άρα αναφέρεται στην ουσία της τέχνης του. Στη συνέχεια, η άλλη φωνή μέσα του λέει "όμως....". Αυτή η συνομιλία με τον εαυτό του για την τέχνη του είναι στοιχείο αυτοαναφορικότητας.

Όταν ο Αναγνωστάκης λέει "στον παλιό δρόμο που λέγαμε", αναφέρεται στην οδό Αιγύπτου, την οποία προανέφερε και σε αυτό το ποίημα και στο ποίημα "πόλεμος", υπονοώντας την αντίθεση ανάμεσα στο τι ήταν τότε και τι είναι πια αυτός ο δρόμος. (Ο δρόμος της αντίστασης κατάντησε δρόμος συναλλαγής.) Άρα στο σημείο αυτό, με ένα αυτοααφορικό σχόλιο, ο ποιητής καλεί τον αναγνώστη να κατανοήσει τον υπαινικτικό του λόγο, να ανακαλύψει το κρυμμένο κείμενο, να αντιληφθεί την αντίθεση.

 Όταν ο αφηγητής στο διήγημα του Ιωάννου λέει "τι άραγε να έγινε εκεί σε μας αυτή τη μέρα", υπαινίσσεται τη διαφορετική στάση που τήρησε εκείνος και όσοι βρίσκονταν σε παρόμοια κατάσταση από αυτούς που βίωσαν τόσο δραματικά τη γερμανική κατοχή. Αναλόγως και όταν εξομολογείται τα συναισθήματά του. Εδώ, όμως, βλέπω περισσότερο το "αυτοσχόλιο" ως ορθή απάντηση παρά την αυτοαναφορικότητα. Με τον εξομολογητικό τόνο ο Ιωάννου σχολιάζει κυρίως τη στάση του απέναντι στα γεγονότα, και όχι τη γραφή του. Πού υπάρχει στοιχείο αυτοαναφορικότητας; Όταν δηλώνει πως θα ψάξει "στο ημερολόγιο που κρατούσε τότε". Άρα δηλώνει την τεχνική της ημερολογιακής καταγραφής - η οποία ουσιαστικά αποτελεί και τη βάση του συγκεκριμένου διηγήματα σε εξομολογητικό τόνο.

Ουσιαστικά και η αυτοαναφορικότητα και το αυτοσχόλιο μπορεί να είναι έκδηλα σε  κείμενα που ο συγγραφέας ταυτίζεται με τον αφηγητή. Εάν διαπιστώσετε πρωτοπρόσωπη αφήγηση,  ψάξτε για στοιχεία όπου ο αφηγητής αναφέρεται στην τεχνική και στα εκφραστικά του μέσα. Αυτή είναι η αυτοαναφορικότητα. Αν βρείτε αναφορά στο ήθος, στη συμπεριφορά, δείτε το περισσότερο ως αυτοσχόλιο.

Αν δεν είστε βέβαιοι, μην επιχειρήσετε να αναφέρετε αυτή την τεχνική. Υπάρχουν τόσες άλλες πολύ ευκολότερες να τεκμηριωθούν μέσα από τα αποσπάσματα που θα σας δώσουν.

Τεχνικές στα κείμενα νεοελληνικής πεζογραφίας Γ Λυκείου

Στρ. Τσίρκα, Αριάγνη, Γ. Ιωάννου, +13-12-43, Γ.Φ. Πιερίδη, Πορτοκαλόκηπος, Μ. Χάκκα, Ψαράκι της γυάλας, Ν. Κάσδαγλη, Σοροκάδα

Τεχνικές, εκφραστικοί τρόποι και εκφραστικά μέσα στη λογοτεχνία

Συχνά συγχέουμε τις τεχνικές και τους εκφραστικούς τρόπους με τα εκφραστικά μέσα. Για να κάνετε τη διάκριση να σκέφτεστε τη διάκριση ανάμεσα στους τρόπους και τα μέσα της πειθούς.

Αναλόγως κι εδώ, ο εκφραστικός τρόπος είναι το ύφος του συγγραφέα στο συγκεκριμένο κείμενο, τα εκφραστικά μέσα είναι κυρίως τα υλικά που διαμορφώνουν το ύφος του συγγραφέα, ενώ οι τεχνικές είναι γενικότερα οι τρόποι που χρησιμοποιεί για να χτίσει, να δομήσει, να οργανώσει το λόγο του.

Για παράδειγμα στον Καβάφη, ο προτρεπτικός λόγος θεωρείται εκφραστικός τρόπος, η προτροπή ως συγκεκριμένο σχήμα λόγου είναι τεχνική, η οποία χρησιμοποιεί ως εκφραστικό μέσο την προστακτική στα ρήματα.

Γιώργου Σεφέρη, Σαλαμίνα της Κύπρος, ερωτήσεις

1.         Με ποιες ιστορικές περιπέτειες της ανθρωπότητας, του Ελληνισμού, και ιδιαίτερα της Κύπρου, συνδέεται το ποίημα.

2.         Να εντοπίσετε και να εξηγήσετε τα στοιχεία της ύβρεως, της νέμεσης και της κάθαρσης / το σχήμα «ύβρις – τήσις – κάθαρση» στο ποίημα.

3.         Να εντοπίσετε και να εξηγήσετε το στοιχείο της «Άτης» στο ποίημα.

4.         Ποια στάση υποδηλώνεται απέναντί στους «φίλους του άλλου πολέμου» στο ποίημα; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας με αναφορές σε στίχους του ποιήματος.

5.         Ποια είναι η σχέση της προμετωπίδας με το ποίημα; Εξηγήστε.            ή

Γιατί, κατά την άποψή σας, ο Σεφέρης αναφέρεται στους Πέρσες, σε ένα ποίημα που γράφει κατά την πρώτη επίσκεψή του στην Κύπρο;

6.         Να σχολιάσετε τον τίτλο «Σαλαμίνα της Κύπρος», συνδέοντάς τον με το περιεχόμενο του ποιήματος.

7.         Να εντοπίσετε τις ποιητικές ενσωματώσεις / τις διακειμενικές αναφορές και να σχολιάσετε το ρόλο τους στο ποίημα.

8.         Να εντοπίσετε δύο δισημίες και να τις σχολιάσετε.

9.         Το ποίημα μας μεταφέρει συνειρμικά στο ιστορικό - πολιτισμικό παρελθόν της Κύπρου. Τεκμηριώστε.

10.     Να εντοπίσετε τις αναφορές στην ελληνική επανάσταση και να εξηγήσετε το ρόλο τους.

11.     Να δώσετε δύο τεχνικές που χρησιμοποιεί ο Σεφέρης στο ποίημα και να τις εξηγήσετε.

12.     Στο ποίημα «Σαλαμίνα της Κύπρος» ο Σεφέρης προμηνύει την απόδοση δικαιοσύνης στην Κύπρο. Να τεκμηριώσετε την πιο πάνω θέση και να αναφέρετε τις πηγές της αισιοδοξίας του.

13.     Να σχολιάσετε τις δύο αντιθετικές φωνές που διαλέγονται στο ποίημα.
(- Τώρα καλύτερα να λησμονήσουμε… και - Ναι, όμως…)

14.     «Στο ποίημα συνυπάρχουν στοιχεία της χριστιανικής και της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, τα οποία οδηγούν από κοινού σε μια αισιόδοξη προοπτική.» Τεκμηριώστε.

Διαγώνισμα Λογοτεχνίας: Καβάφης - Ελύτης

Α΄Τετράμηνο – 31/10/2011 

Ερωτήσεις στο Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη

Οδυσσέα Ελύτη, Άξιον Εστί

-        Σε ποια ιστορικά γεγονότα παραπέμπει η όλη ποιητική αφήγηση; ή

-        Ποιο είναι το ιστορικό υπόβαθρο της ποιητικής σύνθεσης;

Ερωτήσεις στα ποιήματα του Καβάφη

Κ. Π. Καβάφη, Η πόλις

1.     Σε ποια συναισθηματική κατάσταση βρίσκεται ο ήρωας του ποιήματος και γιατί; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με λέξεις ή φράσεις από το ποίημα.

2.     Ποιο είναι το κυρίαρχο κλίμα του ποιήματος και με ποιες λέξεις/φράσεις υποβάλλεται;

3.     Γιατί είναι ανέφικτη η φυγή σύμφωνα με τον ποιητή; Σχολιάστε.

4.     Να εντοπίσετε και να γράψετε τους στίχους όπου φαίνεται ότι ο ήρωας ανγνωρίζει την προσωπική ευθύνη του γι’ αυτά που του συμβαίνουν. Χαρακτηρίστε το ήθος του ήρωα, σε σχέση με την αποδοχή των ευθυνών του.

5.     Να αναφέρετε δύο τεχνικές που χρησιμοποιεί ο Καβάφης στο πιο πάνω ποίημα και να εξηγήσετε με συντομία τη χρήση τους.

6.     «Ο ήρωας του ποιήματος διακρίνεται για την αξιοπρέπειά του.» Εξηγήστε.

7.     Τι συμβολίζει «η πόλις» στο ομώνυμο ποίημα του Καβάφη; Εξηγήστε.

8.     Να σχολιάσετε το ρόλο των επαναλήψεων στο ποίημα.

9.     Πώς διαγράφεται η σχέση του ανθρώπου με τον περιβάλλοντα χώρο στο ποίημα;

10.  Το ποίημα «Η πόλις», αν και παρουσιάζει έναν «αντιήρωα», μπορεί να θεωρηθεί διδακτικό. Να στηρίξετε αυτήν την άποψη.

---

Κ. Π. Καβάφη, Απολείπειν ο θεός Αντώνιον

1.         Με ποιο τρόπο καλείται ο Αντώνιος να αντιμετωπίσει τη συμφορά;

ή

1.         Ποια στάση ζωής υποδεικνύει ο ποιητής στο πιο πάνω ποίημα;

Τεκμηριώστε την απάντησή σας με αναφορά σε συγκεκριμένες φράσεις του ποιήματος.

2.         Να σχολιάσετε τη χρήση της προστακτικής (προτροπή – αποτροπή) στα ρήματα του ποιήματος.

ή

2.      Με ποιους εκφραστικούς τρόπους δημιουργείται διδακτικός τόνος στο ποίημα;

3.         Η θεατρικότητα και η χρήση των συμβόλων είναι χαρακτηριστικά της ποίησης του Καβάφη. Από το πιο πάνω ποίημα να εντοπίσετε και να γράψετε ένα παράδειγμα για κάθε ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά δικαιολογώντας την απάντησή σας.

4.         Τι συμβολίζουν: ο «θίασος» που φεύγει, η «Αλεξάνδρεια», ο «Αντώνιος»;

5.         Να εντοπίσετε ένα χαρακτηριστικό περιεχομένο κι ένα μορφής της ποίησης του Καβάφη στο «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον», τεκμηριώνοντας την απάντησή σας με στοιχεία από το ποίημα.

6.         Να σχολιάσετε το ρόλο των επαναλήψεων στο ποίημα.

7.         Σχολιάστε τη σημασία και τη λειτουργία του «σαν» στους στίχους 1 και 7, 12, 13

8.         Να σχολιάσετε την αλλαγή στο ρήμα από το στίχο:
Αποχαιρέτα την την Αλεξάνδρεια που φεύγει

στο στίχο
Αποχαιρέτα την την Αλεξάνδρεια που χάνεις.

Να εξηγήσετε τον τρόπο με τον οποίο προβάλλεται η σημασία της αξιοπρέπειας σε κάθε ένα από τα πιο πάνω ποιήματα.

Να επισημάνετε τις διαφορετικές εκδοχές πόλεων στα δύο ποιήματα.